Nhật Bản là một trong những đất nước có nền giáo dục thuộc hàng đầu Thế giới. Do ở Nhật Bản nghèo tài nguyên thiên nhiên nên yếu tố “con người” đã từ lâu được chú trọng. Phát triển giáo dục Nhật Bản về con người được xem như một đòn bẩy giúp nước này thúc đẩy công cuộc hiện đại hóa, phát triển kinh tế đất nước.
Giá trị đích thực của giáo dục Nhật Bản
Giáo dục đạo đức
Cạnh các tiết học về chuyên môn, giáo viên Nhật Bản chú trọng những giá trị nhân văn cũng được thông qua các tiết học đạo đức. Các tiết học thường được tổ chức một lần một tuần và trong suốt quãng đời học sinh với tiêu chí chung là: "Phát triển một tầng lớp cư dân Nhật Bản, những người sẽ không bao giờ mất đi tinh thần nhất quán tôn trọng mọi người xung quanh, luôn mang theo tư tưởng đó ở nhà, tại trường học hay trong mọi hoàn cảnh nào trong xã hội mà anh ta là thành viên; luôn phấn đấu cho giáo đục đạo đức Nhật Bản sự sáng tạo của nền văn hóa giàu cá tính và cho sự phát triển của một quốc gia dân chủ; tự nguyện cống hiến cho một xã hội hòa bình".
Những bài học như thế này chủ yếu phụ thuộc vào giáo viên giảng dạy, không có một quy chuẩn cụ thể. Đa phần, học sinh sẽ được nghe kể về một câu chuyện hay một tình huống nào đó. Tiếp theo, các em sẽ thảo luận theo nhóm và cuối cùng là chia sẻ những suy nghĩ, ý kiến mình sẽ làm gì và tại sao, trong từng tình huống trước cả lớp.
Dù cách giảng dạy đạo đức phụ thuộc vào từng giáo viên nhưng nội dung và mục tiêu của các bài học thì hoàn toàn được quy định bởi bộ Giáo dục.
Không áp lực thi cử
Giống như Phần Lan, giáo dục ở Nhật Bản không gây áp lực thi cử cho học sinh
Giáo dục Nhật Bản chủ trương không tổ chức theo kiểu “gom học sinh có điểm số cao lại với nhau”. Nhà trường không chủ trương “khoe” kết quả học tập của học sinh, vì cho rằng điểm số không phản ánh được khả năng thực sự của trẻ, mọi học sinh Nhật Bản đều có cơ hội học tập trong môi trường bình đẳng.
Nhật Bản không có đặt nặng thi cử, kỳ thi chính thức chỉ có thi vào trung học và đại học. Ngoài ra ở Nhật còn có đợt thi lớp 6 và lớp 9 là để giám sát hiệu quả hệ thống giáo dục, chứ không phải để đánh giá năng lực học sinh.
Học làm người trước khi học để lấy kiến thức
Tại các trường học ở Nhật Bản, học sinh không cần thi cho tới khi lên lớp 4 (10 tuổi). Trên thực tế, các em chỉ phải làm các bài kiểm tra nhỏ tại lớp. Người Nhật tin rằng 3 năm đầu cấp 1 là thời điểm quan trọng để trẻ nhỏ rèn luyện nhân cách, xây dựng những đức tính tốt và phát triển con người theo hướng toàn diện. Trẻ em được học cách tôn trọng người khác, yêu thương động vật và thiên nhiên. Nhà trường cũng dạy cho các em cách sống rộng lượng, cảm thông và biết chia sẻ.
Những hoạt động hướng mục tiêu
Hầu hết ở trường ở Nhật đều luôn có những hoạt động thể thao hay lễ hội thường niên với mục tiêu "xây dựng tình đoàn kết, khuyến khích cá nhân nỗ lực hết mình, tận tâm và kiên trì". Ngoài ra, các cuộc dã ngoại cũng thường xuyên được tổ chức nhằm "mở rộng hiểu biết của học sinh về mọi thứ xung quanh thiên nhiên và thế giới xung quanh theo một cách thú vị mà đáng nhớ, đồng thời rèn luyện học sinh có những hành vi phù hợp nơi công cộng".
Những hoạt động hàng tuần, hàng ngày cũng đều có mục tiêu đi kèm và thường được thảo luận bởi chính học sinh. Thêm vào đó, có hẳn một nét văn hóa trong việc kiểm tra xem mục tiêu có đạt được không sau khi mỗi hoạt động kết thúc. Ví dụ như tất cả học sinh dành 20 phút cuối ngày để dọn vệ sinh trường học cùng nhau.
Đặc điểm của hệ thống giáo dục quốc dân Nhật Bản
Hệ thống giáo dụcn Nhật Bản luôn được nhận định là đa dạng và chất lượng. Từ những năm 1950 họ đã chú trọng việc xây dựng một nền giáo dục thời hiện đại như ngày nay.
Hệ thống giáo dục ở Nhật Bản có nhiều điểm khác biệt so với Việt Nam. Nếu tại Việt Nam có 5 năm Cấp I, 4 năm Cấp II, 3 năm Cấp III, và 4 năm Đại học thì ở Nhật Bản học sinh lại phải trải qua 6 năm Cấp I, 3 năm Cấp II, 3 năm Cấp III và 4 năm Đại học.
Hệ thống ở Nhật Bản cũng được chia thành từng cấp độ dựa vào độ tuổi như ở Việt Nam như sau:
- Mẫu giáo (1 đến 3 năm, từ 3 đến 5 tuổi).
- Tiểu học (6 năm, từ 6 đến 12 tuổi).
- Trung học cơ sở (3 năm, từ 13 đến 15 tuổi).
- Trung học phổ thông (3 năm).
- Cao đẳng (2 năm, có khoa học 3 năm).
- Cao đẳng kỹ thuật (Từ 5 đến 5,5 năm).
- Đại học ngắn hạn (2 năm).
- Đại học chính quy (4 năm).
- Trường dạy nghề (1 năm trở lên).
- Trường trung cấp (1 năm trở lên).
Nhìn vào sơ đồ hệ thống giáo dục quốc dân nhật bản này, bậc tiểu học và trung học cơ sở là bắt buộc. Còn lại từ bậc trung học phổ thông trở đi là không bắt buộc. Nhưng tại xứ sở hoa anh đào có tỷ lệ học cấp III hiện nay gần như 100%, còn tỷ lệ học đại học chỉ đứng sau Mỹ khoảng 50.
